Sosyal Medyada Haber Güvenirliği Problemi / Doç. Dr. Nihal Kocabay

Son zamanlarda haber kaynakları çoğaldı. Gazete ve televizyona sosyal medya da eklendi. Medya ve sosyal medyada yanlış bilgi ve sahte habere çok fazla rastlamaktayız. Bu konuda neler söylemek istersiniz?
Yanlış bilgiler hem sosyal medyada hem de geleneksel medya olarak tanımlayabileceğimiz medyada sıkça yer almaktadır. Ancak sosyal medyada daha çabuk yayılmaktadır. Diğer yandan sosyal medyada kullanıcıların da içerik üretiyor olması yeni yanlış bilgilerin üretilmesine neden olabilmektedir. Sahte haberin çeşitli nedenleri vardır. Doğrudan zarar vermeyi hedefleyenler de söz konusu, zarar verme amacı olmayanlar da. Eğlence amaçlı olarak üretilen haber görünümlü içerikler de vardır. Türkiye’de de bu tür siteler mevcuttur. Burada amaç genellikle hicivdir. Bu, masum sayılabilecek olan bir durumdur. Ancak yanlış bilginin içinde uydurma olarak belirtebileceğimiz içerikler de bulunabilmektedir. Bu içerikler kesinlikle hiçbir gerçekliğe dayanmayan içeriklerdir. Bir diğer yanlış bilgi türü ise manipülasyon yani var olan bir bilgiyi değiştirme, çarpıtmadır. Literatürde yanlış bilgi kavramının içinde toplamda yedi farklı maddeden söz edilmektedir. Bunların her biri birbirinden farklı amaçlarla yapılmaktadır. Az önce de söz ettiğim gibi eğlence için üretilmiş olan bir içerikle, bir bilginin bağlamından koparılması için üretilmiş içerik aynı amaçları taşımamaktadır.
Sosyal medya ve sahte haberlerin algı yönetimi için de kullanıldığını söyleyebilir miyiz?
Elbette, sonuçta yanlış bilgi yaymanın amaçlarından biri de kitleleri manipüle etmektir. Sahte haber konusunun konuşulmaya başlandığı dönemi düşünürsek özellikle 2016 ABD Başkanlık Seçimleri ve Birleşik Krallık’ın Brexit süreci önemli kırılma noktalarını oluşturuyor. Türkiye için konuşacak olursak da seçimler öncesinde çeşitli yanlış bilgilerin yaygınlaşmaya başladığını söyleyebilmek mümkündür. Özellikle seçim dönemleri, referandumlar gibi dönemler, kitleleri manipüle etmeye daha çok çalışılan dönemler demek yanlış olmaz. Ayrıca bazı kriz zamanlarında da aynı durum söz konusudur. Covid-19 ile yaşadığımız pandemi sürecinde nasıl tedavi uygulanmalı, ne yenmeli, aşı güvenliği gibi pek çok konu ile ilgili üretilmiş fazlaca yanlış bilgi ortalıkta dolaşmaktadır. Pandeminin başında Dünya Sağlık Örgütü’nün (WHO) dikkat çektiği infodemi kavramını anımsayalım. WHO, yanlış bilginin yayılmasının en az pandemi kadar tehlikeli olduğuna dikkat çekmişti. Ayrıca şu noktaya da kısaca değinmek istiyorum: Bazı ülkelerin başka ülkelerin kamuoyu üzerinde yaptıkları manipülasyonlar da mevcuttur. Yani aslında yanlış bilgi yayılımı ciddi bir politik araç olarak da kullanılmaktadır. Bunu da bir kenarda bulundurmak gerekiyor.
Sosyal medyada çıkan haberler ne kadar güvenilirdir?
Sosyal medyanın karmaşık bir yapısı vardır. Herkes orada bir şeyler söyleyebilmektedir. Bu nedenle sosyal medyada yayınlanan haberlere güvenilir ya da güvenilmez demek mümkün değildir. Genelleme yapmak doğru olmaz. Uluslararası olarak güvenilirliği kabul edilmiş olan haber ajansları ya da haber kuruluşları ve sosyal ağlar da haber paylaşmakta, troll hesaplar da haber paylaşmaktadır. Bir ülkenin devlet başkanı, sosyal medya hesabından bir açıklama yapabilmekte; aynı şekilde kamuoyunda tanınan bir sanatçı ya da bilim insanının adına açılmış olan sahte hesaptan birileri bir şeyler paylaşabilmektedir. Hangi hesabın, hangi kaynağın güvenilir olduğunu sorgulamak ve öğrenmek zorundayız. Ben, Twitter’ı haber almak, gündemi takip etmek için kullanıyorum. Takip ettiğim haber hesapları güvenilir olanlardır. Elbette hesapların sadece güvenilir olmaları da yetmez. Biz de okurlar olarak şüpheci olmalıyız.
Bazı haberlerde haber başlığı içerikle uyumlu olmayabiliyor. Neden böyle bir yöntem uygulanmaktadır?
Tık tuzağı olarak adlandırılan bir yöntemdir bu. Başlık ilginizi çekerse tıklarsınız, tıklarsanız o web sitesinin tıklanma sayısı artar, tıklanma sayı artınca reklam geliri artar. Yani reklam gelirine ve para kazanılmasına odaklı bir yöntemdir. Ayrıca SEO yani arama motoru optimizasyonu ile de ilgilidir. Şöyle açıklayayım: Günümüzde merak ettiğimiz bir şey olduğunda onu hemen arama motorunda aratıyoruz ve büyük çoğunlukla da kullanıcılar karşılarına çıkan ilk 3-4 sonuca bakıyor, yani aramalarda ilk sıralarda çıkmak önemli. Bu durumda, arama motorunda arama yapılınca ilk sıralarda çıkılması için bazı tercihlerde bulunuluyor haber hazırlanırken. Ancak sizin de belirttiğiniz gibi haber başlığı ile haberin içeriği uyumlu olmayabiliyor. Özellikle internetteki ana akım medya bu yöntemi daha fazla kullanmaktadır. Haber ve başlık uyumuna dikkat eden haber kuruluşları da vardır.
Günümüz teknolojisiyle haber üretip yaymanın kolaylığı hakkındaki düşünceleriniz nelerdir?
Haberi üretmekten ziyade haberi yaymak yani dağıtmak daha kolaydır günümüzde. Sorun yayma ile başlamaktadır. Bugünkü teknolojinin sağlamış olduğu durum, üretilen haberi “yayma imkânı”dır. Daha önce kullanıcı, çeşitli içerikler üretebilirdi ama bunu yayması çok zordu. Neden? Geleneksel medya, büyük yatırımlar gerektiren bir yapıdır. Çoğu kişi bir televizyon ve radyo yayıncılığı yapabilecek durumda değildi ama bugün bu kısmen mümkün. Youtube’da kanal açabilirsiniz, sosyal ağ platformlarında çeşitli içerikler yayınlayabilirsiniz. Sahte haberi üretmek kolay mı? Elbette kolay. İnsanların ilgisini çekebilecek bir konu bulup yapabilirsiniz. Çeşitli mesajlaşma uygulamalarımıza gelen ses kayıtlarını anımsayalım: “Arkadaşlar bakın çok önemli” diye başlayan “Doktor arkadaşımdan duydum” ile devam eden pek çok sesli mesaj ile karşılaşmışızdır. Sosyal ağlarda çeşitli paylaşımlar görmüşüzdür. Bu tür içerikler çoğu zaman üzerinde çok uğraşılmış içerikler de değildir. Yani kısacası haberi üretmek evet kolay ama sorun haberin üretimi değil, haberin yayılması, haberin yayılmasının kolay olmasıdır. Sosyal medyanın en önemli özelliklerinden birisi kullanıcı türevli içerik yani kullanıcıların içerik üretebilmesi ve onu yayabilmesidir. Bunun tartışmasız büyük avantajları var ama dezavantajları da vardır. Bunlardan birisi de yanlış bilgilerin yayılmasının sağlanmasıdır.
Doğru habere nasıl ulaşabiliriz? Sağlıklı, güvenilir bir haberin özellikleri nelerdir?
Öncelikle haberde kaynağa dikkat etmek gerekmektedir. Gördüğünüz haber hangi sitede yayınlanmış? Bu site güvenilir bir site mi? Diğer yandan haberin dayandırıldığı kaynağa da dikkat etmek gerekiyor. Kaynak var mı, var olan kaynak belirgin mi? Bazı haberlerde “uzmanlara göre” gibi ifadelere rastlanıyor ama uzmanın ne adı var ne hangi kurumda görevli olduğu ne de başka şey. Burada elbette kaynağın güvenlik nedeniyle gizlendiği durumlardan söz etmiyorum. Haberi arama motorunda arayın, başka bir yerde o habere rastlayacak mısınız? Farklı kaynaklardan haberi kontrol etmekte fayda vardır. Yine sosyal ağlarda rastladığınız ve görsel üzerine kurgulanmış olan haberler olabilir. Görseli arama motorunda arayın yani tersinden görsel arama yapın. Böylece görselin daha önce kullanılıp kullanılmadığına erişebilirsiniz ve yanlış ilişkilendirme yapılıp yapılmadığını öğrenebilirsiniz. Diğer yandan haberin tarihine bakmayı ihmal etmeyin. Çünkü bazen geçmiş yıllara ait olan bir haber paylaşılabilmektedir. Bu bilgi sahte olmasa da yanlış ilişkilendirme ile ilgilidir. Ayrıca haberlerin bir yazım tarzı var, bizler de okurlar olarak bu yazım tarzına ister istemez aşinayız. Bu kalıpların dışında bir kullanımın olup olmadığına dikkat edin. Çok fazla yazım yanlışı, gereksiz büyük harf kullanımları ya da haber dilinin uygun olmaması bunlar arasında sayılabilir. Ayrıca az önce de söz ettiğim çeşitli mesajlaşma uygulamalarındaki gruplardan gelen sesli mesajlar ya da kopyala–yapıştır şeklinde gönderilmiş olan metinlere güvenmeyin. Özetle haber okuryazarlığımızı geliştirmek durumundayız.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.