Çocuğuma Sorumluluk Duygusunu Nasıl Kazandırabilirim? / Uzm. Klinik Psikolog Rukiye Karaköse

Çocuklarda sorumluluk bilinci neden önemlidir?

Bir insana hayat boyu lazım olacak en önemli özelliklerdendir sorumluluk bilinci. Başladığı işi bitirebilmek, sevdiklerini hayal kırıklığına uğratmamak, görevlerini yerine getirebilmek ve hayatta istikrarlı olmak için sorumluluk bilincine ihtiyacımız var. Bu olmadan hayatımızı yoluna koymak neredeyse imkânsız hale gelir.

Çocuklarda sorumluluk eğitimi ne zaman başlamalıdır?

Bir bebek 1 yaşından itibaren dökülen oyuncaklarını toplayarak sorumluluk duygusuyla tanışabilir. Ancak bu bir deneyimdir, çocuktan bu bir görev olarak beklenmemelidir.

Bizi görerek, sorumluluklarımızı yerine getiren bir ebeveyni modelleyerek öğrenebileceği gibi, yaşına uygun küçük sorumluluklar verip teşvik ederek de bu eğitimi başlatabiliriz. Yaşı büyüdükçe verilecek görevlerin cinsi değişebilir.

Çocuklara sorumluluk duygusunu kazandırabilmek için anne-babalar neler yapmalıdırlar? Nelere dikkat edilmelidir?

Anne baba en başta kendi sorumluluklarını yerine getirerek güzel örnek olmalıdır, bir. Yine mesela bir anne evi temizlerken ve toplarken sürekli söylenip şikâyet ediyorsa bu hoş bir örnek oluşturmaz. Yaptığımız işleri aynı zamanda keyifle ve yüksünmeden yaptığımızı gören çocuk, bu işlerin can sıkıcı birer angarya değil, hayatımızı kolaylaştırmak için birer zorunluluk olduğunu kavrar. Daha sonra da çocuğun yaşına, özelliklerine ve yeteneklerine uygun sorumluluklar vererek yaptığında takdir etmeli, teşvik etmelidirler.

Anne-babanın hangi yanlış davranış ve tutumları çocukları sorumsuzluğa götürür? Bu konuda anne-babaların doğru bildikleri yanlışlar nelerdir?

Çocuktan sorumlu davranış beklerken biz görev ve sorumluluklarımızı ihmal edersek ya da geçiştirirsek yanlış yapmış oluruz. Verdiğimiz görevi takip etmezsek ve kontrol etmezsek de çocuk üzerinde bir hükmü olmaz. Takip etmeli, yaptığında takdir etmeli ve yapmadığında nazikçe hatırlatmalıyız. Bir bebekten 18 aylık olana kadar sorumluluk beklememeliyiz. Bebeğin yemeğini ya da diğer ihtiyaçlarını bekleterek, onu mahrum ederek terbiye etmeye kalkmamalıyız. Ev işlerini hep bebek/çocuk uyurken yapmamalıyız. Toz ve ağır kimyasallar içermediği sürece onun yanında da iş yapmalıyız ki bunların da hayatın doğal bir parçası olduğunu öğrensin.

Çocuklara yaşından büyük sorumluluk vermek ne gibi sonuçlar doğurur?

Çocuğa orantısız ve ağır görevler yüklersek ya da çocuğu kendi görevlerimizi yıkmak için bir hizmetkâr gibi kullanırsak da çocuğun emeğini istismar etmiş oluruz. Çocuğun yaşının çok altında işler vermek de onun durumu kavrayamamasına yol açar ve maksat hâsıl olmaz.

Ailelerin çocuklara yaşlarına göre verdiği sorumluluklar neler olabilir? Örnek verebilir misiniz?

Çocuklar, 2-4 yaş arasında yemeğini kendi yiyebilir, dişini fırçalayabilir, kirli kıyafetlerini kirli sepetine atabilir, oyuncaklarını toplayabilir.

5 yaşında saçlarını tarayabilir, yemekten sonra tabağını kaldırabilir, temiz giysilerini dolaba yerleştirebilir.

6 yaşında tek başına giyinip soyunabilir. 7 yaşında çantasını hazırlayabilir, ödevlerini yapabilir, alışverişe yardım edebilir. Bu şekilde yaşı büyüdükçe sorumluluğu da orantılı olarak artırılan çocuk ergenliğe geldiğinde pek çok işini kendi halledebilir ve aile içinde diğer üyelere de gerektiğinde destek verebilir.

Sorumluluk bilinci gelişmemiş çocukta ne gibi sorunlar ortaya çıkar?

Öz disiplin ve otokontrol zayıf olacağından okulda ve hayatta başarısız olma ihtimali artar.

İnsan ilişkilerinde sorun yaşar.

Başladığı işte sebat edemeyeceğinden özgüveni düşer. Ailesine ya da arkasını toplayabilecek birilerine “bağımlı” olarak yaşar.

Sorumluluk bilinci başka hangi duyguların gelişimine katkı sağlar?

Sorumluluk bilinci gelişen çocukta irade, öz disiplin, adalet, hakkaniyet gibi başka duygular ve özellikler de güçlenir. Kısacası karakter gelişiminin çok büyük bir kısmı sorumluluk eğitiminden geçer.