Anadolu’nun Antika Halıları / Halıcı Davut Usta


Günümüzde birçok halı seri üretime döndü. Hangi bölgelerin meşhur halıları var?

Her bölgenin kendine göre meşhur bir halısı var. 80-140 yıllık Antep, Kayseri, Kula, Niğde, Bandırma, Kırşehir, Taşpınar, Konya, Lâdik, Gördes, Kütahya Simav halılarının yanında, 60-120 yıllık Malatya, Adana, Reyhanlı, Cicim, Kars Kağızman, Kayseri Yahyalı, Van, Fethiye, K. Maraş antika kilimleri vardır.

Desenlerin Dili

Her halıda farklı farklı motifler var. Bunlar neye göre belirlenmiş? Anlamları nelerdir?

Motiflerde bölgelere göre değişiklikler var. Halılar üzerindeki desen ve renkleri iyi kavramak için tarihte yolculuk yapmak faydalı olacaktır.

Halı kültürü, göçebe kavimlerin ihtiyaçlarına göre ürettikleri eşyalarıdır. Halı, tamamen ev eşyasıdır. Halı kimi zaman bir yastık olmuş, kimi zaman kapının girişine asılmak için tasarlanmış, kimi zaman soğuktan korunmak için kullanılmış. Fakat ilginç olanı en küçük bir eşya bile olsa kendi imzasını atmış kavimler. Duygularını ve ailelerinin özelliklerini halılara işlemişler. Halılardaki sembolik motifler bir bakıma yazılı belgeler yerine geçmektedir. Boy ve oymak yaşamının sürdüğü zamanlarda, her boy ya da oymağın dokuma yaygıları, onları başkalarından ayıran damgalar yerine geçiyordu. Biz halıların üzerindeki motiflerden yörelerini ve bu halıyı dokuyanların boylarını bilebiliyoruz bugün. Her halının kendine özgü bir anlamı var. Bu motifler nesilden nesile, çok ufak değişikliklerle, ana özelliği ve anlamı bozulmadan devam ediyor. Türk düz dokuma yaygıları içinde tarihlendirilen en eski örneklerden biri, Washington’da bulunuyor.

Aile Simgeleri

Aile simgeleri, sülaleler tarafından o günün koşullarındaki gereklilikten dolayı koyunların, kilim ve diğer mülkiyetlerin işaretlenmesi ve kime ait olduklarını belli etmesi amacıyla kullanılmıştır.

Kuşlar

Kuş motiflerinin çok farklı anlamları vardır. Kartal, doğan ve şahin gibi kuşlar güç ve dayanıklılığı simgeler. Bu kuş motiflerine özellikle Selçuklu ve Osmanlı dönemlerindeki sanat eserlerinde sıklıkla rastlanır. Bu kuşlar ayrıca kutsal haberci ve uzun ömürlülüğü temsil eder. “Zümrüdüanka (Anka kuşu)” ve “ejderhanın savaşı” bahar yağmurunun habercisidir.

Kullanılan Boyalar

Normal boya ile kökboyanın arasındaki fark nedir?

Normal boya Antalya’da üç ayda güneşte soluyor. O canlı kırmızısı solup, pastel bir kırmızıya dönüyor. Ama kökboyayı, değil iki ay iki sene de güneşte bıraksan hiçbir şey olmaz, renk canlılığını korur. Kökboyalı halı yırtılır, parçalanır ama rengi kesinlikle değişmez. Ama normal boyayı Antalya’ya gönder, solsun gelsin. Hâliyle kökboyalarda, eski boyama usulleri nedeniyle aynı renklerde ton farklılıkları görülür.

Halılar eskidikçe boyama işleminin gerektiği gibi yapılıp yapılmadığına bağlı olarak, belli oranda renk kaybederler; fakat kötü bir görünüş almazlar, aksine olgunlaşırlar ve daha da güzel bir görünüm alırlar. Kökboyalar genelde canlı ve yaşayan renkler verirken kimyasal boyalar daha homojen ve mattır.

Dokuma halının desenini, fotoğrafını çekip fabrikasyon üretilebiliyor ama kalitesi dokuma halıyı tutmuyor. Deseni birebir aynı olsa bile değeri aynı olmuyor.

Halı Restorasyon

Siz halıları uzun ömürlü ve sağlam kalmasına göre değerlendiriyorsunuz. Bakıyorum bir halıda bazı eksiklikler var, siz bunları tamir edebiliyorsunuz.

İnsanlar halıları o zaman kendileri için üretiyorlardı. Birçok kullanım amaçları vardı. Bundan dolayı kullanılan yere göre halıların sağlam kalmaları mümkün olmayabiliyordu, bazı yerleri yırtılmış olabiliyordu. Bir halının tamir görüp görmediğini bir bakışta anlarım. Halılarda eskime genellikle saçak ve kilim ile başlar. Biz halının saçaklarını öreriz. Eğer tedbir alınmazsa kıymeti olmaz. Halı tamirinin en zor ve ustalık isteyen yeri gövde de bulunan tamiratlardır. Büyük bir ustalıkla yapılan, çok zor bir sanat olan halı tamiri; hemen her yönüyle yeni halı dokumasından zordur. Özellikle el halılarında oluşan zararlar çok önemlidir. Ciddi zarar görmediği sürece el halıları çok dayanıklıdır. Yırtılma, çürüme, sökülme gibi nedenlerle zarar gören el halıları; yapıldıkları malzemelerin özellikleri ve türünün dokuma tekniği nedeniyle çözülmeye başlar. Antika bir halının tamir edilmiş olması olağan bir durumdur; Türkiye’deki ustalar halıyı tamir ettiklerinde gerçekten anlayamazsınız. Halının orijinalliğini bozmadan ustaca tamir edilmiş olması önemlidir. Bunun yanında antika değeri çok yüksek fakat tamir edilemeyecek kadar hasar görmüş veya parçalanmış halılara “fragment” adı verilir ve bunlar çok değerli parçalardır.

Karaman’da halı tamiri yaygın ve meşhur… Siz bunu nasıl öğrendiniz? Ustanız kim?

Bizim işimizin okulu yok, bir ustanın yanında çıraklıktan öğrendim. İlk halı tamirini çıkaran Ermeni bir usta, sonra Karamanlılar ve Malatyalılar bu işi kapmışlar; öylelikle çoğalmış. Benim ustam Konya’da hâlâ halıcı olan Raşit Pekmezci’dir.

Siz çırak yetiştirdiniz mi?

Yetiştirdim, en az on kişi. Bir tanesi Portekiz’e gitti, bir tanesi Fransa’ya gitti, bir tanesi Sultanahmet‘te çalışıyor. Şimdi fazla ihtiyaç kalmadı bu işe. Bizim köyde yirmi otuz atölye çalışırdı ama şimdi kalmadı. Artık halı tamiri çok az oluyor. Arkadaşlar değişik meslek alanlarında çalışmaya başladılar. Şimdi köye gidip baksan on dükkân ya vardır ya yoktur. Sebebi de adam kazanamamaktır.

Değer Takdiri

Anadolu halıcılık konusunda zengin bir geçmişe sahip… Hangi halılar antikadır? Bir halıyı kıymetli yapan nedir?

Her halı para etmiyor, kıymetli olması için tekleme olması lazım. Tekleme, halıdan bir tane iki tane varsa biz ona tekleme diyoruz. Halı kökboyası ile dokunmuş olursa kıymetli olur. Deseni güzel olur, dokuması güzel olur, yöresi, ipliği… Bunlar halıyı kıymetli yapar. Diyelim ki yüz senelik bir halı, rengi hiç değişmemiş, yünü olduğu gibi pırıl pırıl duruyor ve nadir bulunuyor; o zaman değerli olur. Her eski halı antika değildir. Eski bir halının, eşi bulunmayan veya az sayıda örneği kalmış olması gerekir. Bunun yanında halının kökboya olması, iyi bir yün kullanılması ve işçiliğinin de mükemmel olması o halıya antika değeri kazandırır. Bir halıdan her yörede varsa ve çoksa o halı eski de olsa bir değeri olmaz. Dolayısıyla fiyatları da ona göre belirlenir. Bu bakımdan bu tip halıların değerleri diğer antika eşyalarda olduğu gibi görecelidir. Değer takdirinde bilgi, görgü ve tecrübenin de büyük rolü vardır. Maalesef halıda bile fiyatı yabancılar belirliyorlar…

Türkmen halıları geliyor mu?

Eskiden çok gelirdi ama şimdi Türkmenistan yasak koydu, artık gelmiyor. Kendi malının yurt dışına gitmesini istemiyor. Türkmenlerden her hafta on kişilik bir kafile gelirdi; Türkmen halısı getirirlerdi, kıyafet getirirlerdi vs. artık gelmiyor.

Halıcılıkta yeni imalat oluyor mu?

Bu işi devam ettirenler var. Devam da etmesi gerekiyor. Uşak’ta imalat halısı var, genellikle dokumaları pastel renkler ağırlıklı. Anadolu’da birçok tezgah var halı dokunan. Fakat yeterli ilgi ve alanın görülebilmesi için tanıtım gerekiyor. Halıcılıkta bir piyasa oluşturulması gerekiyor. Türkiye piyasası ile dünyaya yeniden Anadolu halıları tanıtılabilir. Turizm açısından da bu önemli… Bu önemli bir konu… Bu sanatın yaşaması, hatta gelişmesi için bir pazar oluşturulması, daha da önemlisi reklam yapılarak sektörün canlanması gerekiyor.

Orijinaline sadık kalarak üretiyorlar değil mi?

Orijinaline pek sadık kalmıyorlar, orijinalleri daha canlı renklerden oluşuyor. Mesela kırmızısı, mavisi canlı renkler ama şimdi yapılanlarda hep pastel renkler kullanılıyor.

Yorum bırakın